Ερμού & Αιόλου
Τότε που δεν έλεγαν «Καφενείο η Ελλάς»! αλλά καφενείον «Η ωραία Ελλάς»
Βρισκόμαστε στην αρχή σχεδόν της Οθωνικής περιόδου, κάπου στο 1835. Οι Τούρκοι έχουν εξαφανιστεί, οι Αθηναίοι έχουν ολοκληρώσει την επιστροφή στην πόλη τους, στα ρημαγμένα σπίτια τους, στα κατεστραμμένα κτήματά τους. Η ανοικοδόμηση της Αθήνας έχει ξεκινήσει. Παράλληλα με τις κατοικίες, από τους πρώτους χώρους κοινωνικής συνάθροισης που διαμορφώθηκαν ήταν και τα καφενεία. Για έναν περιηγητή που γυρνούσε στην ερειπωμένη πόλη ή για έναν Βαυαρό στρατιωτικό μπορεί τούτο να μην ήταν και τόσο κατανοητό. Αυτό έδειχνε βέβαια πόσο λίγο καταλάβαιναν το λαό μας.
«Ό,τι η Αγορά εις την αρχαιότητα, ό,τι καλούμεν ζωή κοσμοπόλεως από τον έρωτα έως την σκέψιν, έχει τον παλμόν του εις το καφενείον» έγραφε το 1920 ο Δ.Χατζόπουλος, ενώ η εφημερίδα «Έθνος» συμπλήρωνε το 1927: «Το καφενείον είναι δι’ όλους το δεύτερον οσπίτιον. Είναι το γνώρισμα του πραγματικού πολιτισμού παντός τόπου. Οι άνθρωποι χρειάζονται ατομική και κοινωνική στέγην· την πρώτην την δίδει ο οίκος, την δευτέραν μόνον το καφενείον».
Ω βαρύ γλυκέ καφέ μου!
κι’ όταν είμαι με παρέα,
κι’ όταν έχω μοναξιά,
κάθε μία σου ρουφηξιά
είνε μια ψηλή ιδέα!
Εδώ σερβίρεται ο τούρκικος καφές ψημένος στη χόβολη. Υπάρχει ειδικός προς τούτο ψήστης, ο αποκαλούμενος «ταμπής», οι δεξιότητες του οποίου μπορεί να σημαίνουν πολλά για τον ιδιοκτήτη του καφενείου. Δεν μπορεί ο καθένας να φτιάχνει 46 διαφορετικά είδη καφέ και μάλιστα σε πελάτες που ήταν έτοιμοι να τραβήξουν την κουμπούρα στο παραμικρό λάθος-προσβολή στην ατομικότητά τους! Η λέξη «ταμπής» πρέπει να προέρχεται από την τουρκική «τάβι», που σημαίνει «εντάξει», λέξη με την οποία ο ψήστης του καφέ απαντούσε στην παραγγελία του γκαρσονιού.
Φαίνεται λοιπόν ότι οι ταμπήδες έκαναν άριστη δουλειά, αφού έψηναν πολύ καλούς καφέδες και σύμφωνα με τις ξεχωριστές απαιτήσεις του κάθε πελάτη. Τα εύσημα τα παίρνουν και από τον Γάλλο αρχαιολόγο και περιηγητή Edmond About. Ο About στο βιβλίο του «Η Ελλάδα του Όθωνος (1852)» γράφει για τον καφέ: «...Καταλήγεις να τον βρίσκεις πιο απολαυστικό, πιο ελαφρό, πιο αρωματικό και κυρίως πιο υγιεινό από το αφέψημα του καφέ που πίνεται στη Γαλλία... Όταν σερβιρισθεί ο καφές, είσαστε ελεύθερος να τον πάρετε καυτό και θολωμένο ή κρύο και κατακαθισμένο. Οι λάτρεις του τον καταπίνουν χωρίς να περιμένουν. Εκείνοι που τον αφήνουν να κατακαθίσει, δεν το κάνουν από περιφρόνηση. Γιατί, μετά, μαζεύουν το κατακάθι με το δάχτυλο και το τρώνε με ευλάβεια...»
Εκτός του καφέ, τα καφενεία σερβίριζαν τους χειμερινούς μήνες ζεστά αφεψήματα, όπως χαμόμηλο, τσάι του βουνού και φασκόμηλο. Ενώ τους πιο ζεστούς μήνες έδιναν λεμονάδες και σουμάδες, που, επειδή ήταν ηδύποτα, τα έλεγαν και «σερμπέτια» (για να μην ξεχαστεί και η τουρκική κατοχή). Μιλώντας για σερμπέτια, να μη λησμονήσουμε και το σαλέπι, που στις ημέρες μας έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Ας έρθουμε τώρα στα οινοπνευματώδη. Εδώ, τα πρώτα χρόνια σερβιριζόταν ούζο που το αποκαλούσαν συνήθως «μαστιχάτο» και «ρόμι» (εισαγόμενο ρούμι). Αργότερα προστέθηκαν κι άλλα εισαγόμενα ποτά, όπως και η μπίρα, από το Μόναχο και τη Βιέννη.
Για κάτι πιο «στερεό», υπήρχε οπωσδήποτε το λουκούμι και τα γλυκά ταψιού, μπακλαβάδες και κανταΐφια. Ειδικά για το λουκούμι, ο προαναφερθείς E.About αφιερώνει στα απομνημονεύματά του μερικές γλυκές αναμνήσεις: «Το ραχάτ-λουκούμ. Το γλυκό που έρχεται μετά τον καφέ είναι θαυμάσιο... Η ελαφριά, διάφανη ζύμη που λιώνει στο στόμα και δροσίζει απολαυστικά το στόμα των καπνιστών».
Μεγάλη απόλαυση, εκτός του καφέ, ήταν ο καπνός. Στους περιηγητές έκανε πάντα εντύπωση πόσο «θεριακλήδες» ήταν οι Αθηναίοι. Δεν έβγαζαν το τσιγάρο από το στόμα τους. Τσιμπούκια και ναργιλέδες συμπλήρωναν την ανατολίτικη ατμόσφαιρα. Ο πιο διαδεδομένος τύπος καπνού για το ναργιλέ ήταν ο γιαβάσικος (στην τουρκική γιαβάς σημαίνει αργά), καπνός που άφηνε μια ιδιαίτερη, γλυκιά αίσθηση στον καπνιστή.
Κάποιοι ιδιοκτήτες καφενείων άρχισαν από νωρίς να αντιγράφουν ευρωπαϊκές συνήθειες διασκέδασης και διακόσμησης. Έτσι βλέπουμε στο «Καφενείο της Ευρώπης» στην Αιόλου, της Γαλλίδας Ρομπέρ, να λειτουργεί και μπιλιάρδο, που ξεσήκωνε ιδιαίτερα τη νεολαία. Πολυποίκιλτες λάμπες λαδιού και πελώριοι καθρέφτες, που μεγάλωναν το χώρο και βοηθούσαν στον καλύτερο φωτισμό, συμπλήρωναν το ευρωπαϊκό ντεκόρ. Ο Γάλλος περιηγητής J.Buchon έγραφε το 1840 για το «Καφενείο της Ευρώπης»:
«Κοντά σ’ένα μαγαζί τουρκικού τύπου, όπου ένας έμπορος κάθεται οκλαδόν χάμω, παίζοντας με τις χάντρες του κομπολογιού του, συναντάει κανείς ένα καφενείο γαλλικού τύπου, με μπιλιάρδο από μαόνια. Έλληνες με άσπρη φουστανέλλα και χρυσά γιλέκα καπνίζουν τις μακριές πίπες τους, ενώ άλλοι Έλληνες ντυμένοι φράγκικα τελειώνοντας ένα μπουκάλι μπύρα, καπνίζουν πούρο ή τσιγάρο και κουβεντιάζουν γαλλικά για τις παρισινές εφημερίδες. Καθιστοί στο δρόμο είκοσι Μαλτέζοι περιμένουν την μίσθωση των υπηρεσιών τους».
Προς το τέλος της Οθωνικής περιόδου (1862) δεν ήταν λίγα τα καφενεία που προσέφεραν καφέ με γάλα, «έξη προερχομένη εκ Βιέννης». Όλα αυτά διαφοροποίησαν σταδιακά και την πελατεία. Όπου επικρατούσε ο πρωτόγονος, απλός «ανατολίτικος» διάκοσμος, ο καφές κι ο ναργιλές, έχουμε πελάτες από μεσαία και λαϊκά στρώματα. Αντίθετα, η ανώτερη τάξη προτιμούσε σαφώς μια πιο ευρωπαϊκή προσέγγιση.
Πως περνούσε η ώρα στο καφενείο; Με κουβέντα. Όλα γίνονταν φωναχτά. Ακόμη και οι παραγγελίες ακούγονταν απ’ όλους:
– Έναν οθωμανικό, βραστό και γλυκύν διά τον κύριον Τζάνες.
– Ένα καϊμακλίδικον του κυρίου Αραχωβίτη.
– Μια Λημονάδ γκαζέζ διά τον κύριον Ζαΐμην.
– Τρεις τσιτσιμπίραις (επτανήσιο αναψυκτικό με λεμόνι και πιπερόριζα) διά τους αδελφούς Μεσσηνέζη.
– Ένα λουκουμάκι του κυρίου Σταμούλη.
– Έναν ναργιλέ γιαβάσικον του κυρίου Πετσάλη.
Ενώ όταν ακυρωνόταν μια παραγγελία, η εντολή προς τον ταμπή ήταν:
– Ρέστος ο βαρύγλυκος του κυρίου Βασιλείου.
Στο καφενείο δεν υπήρχε η έννοια του τραπεζιού και της ατομικότητας. Υπερείχε η έννοια του ενιαίου χώρου και του πλήθους. Κουβέντες πολιτικές, στοχασμοί, υποδείξεις περί του «δέον γενέσθαι», κουβέντες κοινωνικές, όπου κάθε συμβάν προξενούσε μεγάλη εντύπωση και σχολιαζόταν εντονότατα. Φυσικά η διαφορετική γνώμη και οι αντεγκλήσεις, όχι μόνο διά λόγου, ήταν σε ημερήσια διάταξη. Γι’ αυτό και τα καφενεία δεν ήταν πάντα και οι πιο φιλειρηνικοί χώροι.
Α! Ξεχάσαμε κάτι σημαντικό: Τα καφενεία είναι αποκλειστικά αντρική υπόθεση. Οι γυναίκες δεν έχουν είσοδο. Αποτελούν «persona non grata»! Με άλλα λόγια είναι ανεπιθύμητες.
Επίσκεψη τώρα στο πιο ιστορικό καφενείο της πόλης: «Η ωραία Ελλάς», γωνία Αιόλου και Ερμού!
Ο Αθηναιογράφος Μπάμπης Άννινος μας δίνει κατ’ αρχάς μια εικόνα για την περιοχή όπως ήταν το 1850: «Η ζωή της πόλεως κατά την ημέραν έσφυζεν ιδίως περί την διασταύρωσιν των δύο κεντρικών οδών Αιόλου και Ερμού. Εις αυτάς προ πάντων ευρίσκοντο τα διάφορα εμπορικά καταστήματα, οπόθεν άρρενες και θήλεις επρομηθεύοντο τα χρειώδη. Αλλά ταύτα δεν ήσαν αποκλειστικώς αποθήκαι υφασμάτων και κοσμημάτων και σκευών και ειδών πολυτελείας. Δύναμαι να βεβαιώσω εξ ιδίας αντιλήψεως ότι εις το ανώτερον τμήμα της οδού Ερμού, το από της Καπνικαρέας μέχρι της πλατείας του Συντάγματος, εκεί όπου σήμερον δεσπόζει το κράτος της κομψής αμφιέσεως και όπου το αιωνίως φιλάρεσκον θήλυ πορεύεται εις το καθημερινόν προσκύνημα των ιδιοτροπιών του συρμού, υπήρχον ακόμη μέχρι προ πεντήκοντα και έλαττον ίσως ετών μεταξύ άλλων εργαστηρίων και πρατηρίων και δύο τρία παντοπωλεία, εις τα πρόθυρα των οποίων το ρυπαρόν μπακαλόπουλον διελάλει –τι βεβήλωσις αλήθεια! – τις μοσχομυρωδάτες σαρδέλλες!
»Παρά δε την οδόν Αιόλου ευρίσκοντο συν τοις άλλοις και τα κυριώτερα ζαχαροπλαστεία και καφενεία».
Εδώ λοιπόν, γωνία Ερμού και Αιόλου, λειτουργούσε από το 1839 το καφενείο «Bella Grecia» του Ιταλού Santo. Με είσοδο από Αιόλου και προσόψεις προς Ανατολή και Νότο, εξασφάλιζε στους πελάτες του τη θαλπωρή του αττικού ήλιου. Υπήρξε χωρίς αμφιβολία το επισημότερο, το πολυτελέστερο και το πιο άνετο καφενείο της εποχής. Φυσικά και το πιο... πολιτικό. Η πολυάριθμη και πολυποίκιλη πελατεία του (λόγιοι, πολιτευόμενοι, στρατιωτικοί, δημοσιογράφοι, δικηγόροι, έμποροι, φοιτητές) συζητούσε φωναχτά και με πάθος τα φλέγοντα πολιτικά και κοινωνικά θέματα της ημέρας. Πολλές πολιτικές συζητήσεις κατέληγαν, όπως ήταν φυσικό, σε ραβδομαχίες. Γι’ αυτό και ο λαός έλεγε:
Πάνε για συζήτησι
και για να μην ταύρουν σκούρα,
για καλό και για κακό
παίρνουν κι’ από μια μαγκούρα!
Ενώ ο Μπάμπης Άννινος χαρακτήριζε εύστοχα το καφενείο αυτό ως τον «Άρειο Πάγο της κοινής γνώμης», η Βιεννέζα Ρόζα φον Γκέρολντ αναπολεί στις ταξιδιωτικές της αναμνήσεις: «Κατεβήκαμε και πάλι την οδό Ερμού και περάσαμε στην οδό Αιόλου. Εδώ η κίνησις είναι ακόμη ζωηρότερη. Κάθονται και στέκονται όρθιοι μπροστά από τα καφενεδάκια τόσο πολλοί, παρδαλά ντυμένοι, άνδρες και μιλάνε και καπνίζουν, που νομίζει κανείς πως πρόκειται για εθνοσυνέλευση».
Μετά από λίγα χρόνια πέθανε ο Santo και τον διαδέχθηκε ο Παναγής Βενετσάνος. Η «Bella Grecia» έγινε πλέον η «Ωραία Ελλάς». Διέθετε ελληνικές και ξένες εφημερίδες και ένα από τα πρώτα μπιλιάρδα (ελληνιστί σφαιριστήριο). Για πιο ήσυχους πελάτες «συνεκροτούντο εν ημέραις σχετικώς ειρηνικαίς και πείσμονες αγώνες δομίνου και ζατρικίου», ενώ το αφεντικό «επετήρει την προθυμίαν και τους ευγενείς τρόπους των υπαλλήλων του προς τους πελάτας, καθήμενος εις το κυλικείον μεταξύ δύο βάζων με άνθη».
Παρόλο που η οθωνική περίοδος είναι η κατεξοχήν περίοδος των καφενείων -είναι χαρακτηριστικό ότι το 1860 λειτουργούσαν πάνω από 100 καφενεία στην μικρή μας Αθήνα- δεν μπορούμε να πούμε ότι στις επόμενες περιόδους μειώθηκε η πελατεία τους. Φρόντισαν και αυτά, έγκαιρα, να μεταλλαχτούν σε καφέ-ζαχαροπλαστεία, καφέ-εστιατόρια και καφέ-ζυθοπωλεία. Μετά το 1855 σημειώνεται σαφής διαχωρισμός ανατολίτικου-ευρωπαϊκού τύπου καφενείου, ενώ ταυτόχρονα μια μερίδα της αριστοκρατίας και της αστικής τάξης στρέφεται προς τα ζαχαροπλαστεία, αφού αρχίζει να μη θεωρείται και τόσο ευπρεπές το... «φοιτάν εις τα καφενεία»!
Τα καφενεία στην «Ρωμαντική Περίοδο» (1862-1880)
Όπως είδαμε προς το τέλος της οθωνικής περιόδου, ένα μέρος της ανώτερης κυρίως τάξης άρχισε να αποφεύγει τα καφενεία και να προτιμά τα ζαχαροπλαστεία. Στη νέα περίοδο, τα καφενεία για να περιφρουρήσουν την πελατεία και να σταματήσουν τις... διαρροές, απαντούν στην πρόκληση αυτή: Ανοίγουν τις πόρτες τους στις κυρίες και δανείζονται πολλά στοιχεία από τα ζαχαροπλαστεία. Το μπιλιάρδο γίνεται απαραίτητο «αξεσουάρ». Ελληνικές και ξένες, κυρίως γαλλικές, εφημερίδες, καθώς και περιοδικά δημιουργούν άτυπα αναγνωστήρια, ενώ ορχήστρες φροντίζουν για τη μουσική υπόκρουση. Τραγουδιστές και τραγουδίστριες του μελοδράματος συμπληρώνουν την εικόνα.
Δίπλα στον ταμπή που πάντα ψήνει τον τούρκικο καφέ «δέκα λεπτά το φλιτζάνι», κομμένο και ραμμένο στις εντολές του πελάτη, παρασκευάζεται και ευρωπαϊκός καφές με γάλα ή κρέμα. Μπορεί να κοστίζει 40 λεπτά, αλλά είναι «Βιενναίος». Ως γνωστόν, la noblesse oblige (η ευγένεια υποχρεώνει). Το νερό έρχεται από το Μαρούσι σε στάμνες και πληρώνεται ξεχωριστά, 5 λεπτά το ποτήρι. Οι ευρωπαϊκές πάστες κοστίζουν 25 έως 35 λεπτά, ενώ τα γλυκά φούρνου 15 λεπτά. Μεγάλη ποικιλία παγωτών και ηδύποτων συμπληρώνει τον κατάλογο.
Όλα τα πιο πάνω συμβαίνουν κυρίως γύρω ή κοντά στο Σύνταγμα. Εδώ, τα καφενεία είναι ευρωπαϊκού τύπου και γρήγορα θα μεταβληθούν σε καφε-ζαχαροπλαστεία.
Το κέντρο των Αθηνών δεν είναι πια αποκλειστικά η Ερμού και η Αιόλου. Εκτός από το Σύνταγμα αναβαθμίζεται και η περιοχή της Ομονοίας και των Χαυτείων με νέες «αφίξεις»: «Σολώνειο», «Βυζάντιο» και «Ομόνοια».
Ένα ανώνυμο καφενεδάκι στον κήπο της Πλατείας Κλαυθμώνος αξίζει να μνημονευτεί. Δίπλα στην πλατεία λειτουργούσε το Υπουργείο Οικονομικών. Με κάθε κυβερνητική αλλαγή, πολλοί δημόσιοι υπάλληλοι (τους αποκαλούσαν κοροϊδευτικά «Παυσανίες») έχαναν τη δουλειά τους. Δεν ήταν λιγότεροι εκείνοι που αποτύγχαναν να πάρουν τη θέση τους (αυτοί άκουγαν στο παρατσούκλι «θεσιθήρες»). Γεμάτη, λοιπόν, η πλατεία από ανθρώπους που θρηνούσαν και οδύρονταν (εξού και το παρατσούκλι «Πλατεία Κλαυθμώνος»). Το καφενεδάκι έκανε χρυσές δουλειές με τους «σκέτους» που πουλούσε κάθε μέρα. Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι η ευεργετική για τους δημόσιους υπαλλήλους –σίγουρα όχι για εμάς– μονιμότητα ψηφίστηκε το 1911.
Στην Αιόλου τώρα παραμένουν πάντα τα καθαρά ανατολίτικου τύπου καφενεία, κρατώντας κάποια ελάχιστα ευρωπαϊκά χαρακτηριστικά, όπως το μπιλιάρδο. Μια που βρισκόμαστε εδώ ας ξανακάνουμε μια επίσκεψη σε ένα γνώριμο μας στέκι...
Είναι το καφενείο η «Ωραία Ελλάς», πάντοτε γεμάτο κόσμο, ταξικά τοποθετημένο. Σε ξεχωριστό μέρος κάθονταν οι αγωνιστές. Αλλού οι πολιτευόμενοι. Παρακάτω οι στρατιωτικοί και οι ναυτικοί. Δίπλα, οι λόγιοι και οι επιστήμονες. Απέναντι, οι έμποροι. Στη γωνία οι επαρχιώτες. Εδώ έπαιζαν ντόμινο, πικέτο πρέφα, εκεί τάβλι, σκάκι και κοντσίνα...
«Το ξύλινο πάτωμά της είνε πια εφθαρμένο και κατάστικτο από τα καψίματα που άφησαν τα αποτσίγαρα και τα καρβουνάκια που έπεφταν από τους ναργιλέδες των Αθηναίων νοικοκυραίων, των αξιωματικών και των διανοουμένων της πρώτης τριακονταετίας. Το μπιλιάρδο, που εσυμβόλιζε, όταν ενεφανίσθη, την αλματικήν πρόοδον του πολιτισμού μας, είνε πειά παμπάλαιο, όπως και τα άλλα έπιπλα. Οι πολυποίκιλοι όμως θαμώνες εξακολουθούν να είνε πυκνοί και να γεμίζουν την ατμόσφαιραν του καφενείου με καπνούς και με θόρυβον, με τα σύμβολα δηλαδή της εποχής των». (Κ. Μπίρης)
Οι μικροί του μαγαζιού πηγαινοέρχονταν με μια μασιά φέρνοντας «τις φωτιές», δηλαδή τα αναμμένα καρβουνάκια στους ναργιλέδες. Πού να βρεις σπίρτα! Για τα τσιγάρα υπήρχαν πάνω στα τραπέζια δοχεία με δύο τρία χωνεμένα καρβουνάκια. Σε κάποια τραπέζια, γλαστρούλες με βασιλικό έσπαγαν λίγο την πνιγηρή κατά τα άλλα ατμόσφαιρα...
Πάνω από το καφενείο στεγαζόταν πλέον η Εμπορική Λέσχη. Μετά το 1872 λειτούργησε το Χρηματιστήριο (Μετοχοπρατήριον). Ελλείψει κατάλληλου χώρου, η «Ωραία Ελλάς» μεταβλήθηκε σταδιακά σε αίθουσα συνεδριάσεων, όπου το σφαιριστήριό της εκτελούσε χρέη βήματος συναλλαγών. Ο χρονογράφος της εποχής θα γράψει σχετικά: «…εκατοντάδες ανθρώπων συνωθούντο από πρωίας μέχρι βαθείας νυκτός εις την «Ωραίαν Ελλάδα». Το σφαιριστήριον είχεν αντικαταστήσει τον σιδηρούν κύκλον του χρηματιστηρίου. Πέριξ δε του παναρχαίου εκείνου σφαιριστηρίου άνθρωποι φέροντες φαιούς υψηλούς πίλους, άλλοι φεσάκια, άλλοι λευκάς φουστανέλλας, άνθρωποι ους ηδύνασο να εκλάβης και ως γαλακτοπώλας, νήστεις από της αυγής, εξηγριωμένοι ως γαλαί επί τη θέα κυνός, σείοντες τας χείρας αυτών ως Έλληνες ηθοποιοί, επώλουν και ηγόραζον «Λαύρια», ουχί γαίας αλλά χαρτιά, εν απεριφράστω οχλοβοή, ως συμβαίνει συνήθως εις το χρηματιστήριον».